Stań się człowiekiem

Fragmenty dyskursów wygłoszonych przez Śri Sathya Sai na przestrzeni lat 1984–1999

Dlaczego Bóg stworzył człowieka? Należy zgłębić wewnętrzne znaczenie tego pytania. Życie człowieka znajdzie spełnienie dopiero wtedy, gdy zrozumie on cel ludzkich narodzin. Ciało ludzkie zostało dane, aby służyć Bogu, a nie zaspokajać egoistyczne potrzeby. Sareera madhyam khalu dharma sadhanam (celem ludzkiego ciała jest praktykowanie dharmy[1]). Bóg obdarzył człowieka ciałem, aby służył bliźnim, lecz człowiek zapomniał o swoim podstawowym obowiązku służby innym.

W dzieciństwie człowiek jest pochłonięty zabawą i figlami,
W młodości ulega pokusom Amora.
W średnim wieku spędza cały swój czas na gromadzeniu bogactwa.
Na starość, zamiast kontemplować Boga,
Prowadzi życie pełne niezadowolenia.
Niezdolny do porzucenia złych nawyków,
Nie mając siły ani chęci,
By podążać ścieżką oddania,
Grzęźnie w bagnie akcji i reakcji,
I ostatecznie spotyka go zguba.

– [Wiersz w języku telugu]

Nie w taki sposób powinno się marnować ludzkie życie, którym Bóg obdarzył was z wielką miłością i nadzieją. W każdych okolicznościach należy być gotowym do wykorzystania najmniejszej okazji, która się nadarza, by służyć innym. Ludzkie życie powinno być przepełnione idealizmem, lecz dzisiejszy człowiek prowadzi życie zwierzęcia. Nie poświęca nawet chwili, by zastanowić się nad celem swojego życia.

O, człowieku! Pomyśl przez chwilę, czy
Naprawdę osiągnąłeś szczęście,
Zapominając o Bogu i nieustannie zmagając się
Od świtu do zmierzchu, by zarobić na życie.

– [Wiersz w języku telugu]
 – Śri Sathya Sai Baba
źródło: fragment dyskursu z Sathya Sai Speaks, tom 32, rozdz. 24 (16.10.1999)

Wyjątkowość ludzkiego ciała

Wszystkie żywe istoty posiadają ciała złożone z fizycznych pierwiastków, ale ludzkie ciało jest pod wieloma względami wyjątkowe. To czyni człowieka koroną Stworzenia. Przykładowo, człowiek ma kręgosłup ustawiony pionowo, a nie poziomo jak u innych istot. Dzięki temu może on, poprzez ćwiczenia jogiczne, przebudzić uśpioną energię życiową – kundalini[2] – poprowadzić ją w górę, aż do czakry Sahasrary[3], tysiącpłatkowego lotosu na czubku głowy. W ten sposób prymitywne impulsy stają się subtelne; łączą się i ulegają sublimacji[4].
Inną cechą ludzkiego ciała, kolejnym darem, którym człowiek został obdarzony, jest jego buddhi (intelekt). Pozwala on analizować i rozróżniać, co jest dobre, a co złe, co jest trwałe, a co przemijające. Głowa jest najważniejszą częścią ciała (Sarvasya gathrasya siram pradhanam). To ona rozróżnia i decyduje o działaniu oraz zachowaniu, które rozwijają nawyki kształtujące seelam (charakter). Takie możliwości posiada jedynie istota ludzka.
– Śri Sathya Sai Baba, Prasanthi Nilayam
Krajowe Seminarium na temat Edukacji w Wartościach Ludzkich,      źródło: fragment dyskursu  Sathya Sai Speaks, tom 18, rozdz.13 (1.06.1985)

Miraże świata i złodzieje w umyśle

Lecz człowiek nie jest świadomy tych dobrodziejstw. Spędza lata swego życia tak, jak czyni to zwierzę. Zwierzęta ulegają iluzji, która jest jak miraż na pustyni; biegną ku niemu, by ugasić pragnienie, a umierają z wyczerpania i rozpaczy. Podobnie ludzie ulegają złudzeniu świata zmysłowego; podążają za nim, aby zaspokoić pragnienie zmysłowej przyjemności i szczęścia. Umierają rozczarowani i wyczerpani. Sen wydaje się rzeczywisty, dopóki się z niego nie obudzimy. Przyjemności doświadczane na jawie okazują się nierealne, gdy człowiek budzi się do światła swojej boskiej natury.
Jednak sześciu „złodziei” ukrytych w umyśle człowieka: pożądanie, gniew, chciwość, nadmierne przywiązanie, duma i nienawiść nie pozwalają mu poznać jego własnej wielkości. Zanieczyszczają one swoim działaniem jego system wartości. Istnieje również osiem rodzajów dumy, które utrudniają człowiekowi próbę poznania samego siebie – duma z pochodzenia, z siły fizycznej, z posiadanej wiedzy, młodości, bogactwa, osobistego uroku, władzy oraz duchowych osiągnięć. Nikt nie dostrzega, że wszystko to może szybko przeminąć. Śankara[5] ostrzegał ludzi przed pokładaniem ufności w którykolwiek z tych źródeł dumy. „Wszechpotężny Czas może odebrać ci to w jednej chwili” – rzekł Śankara. Nawet gdy jako dziecko śmiejesz się i bawisz, nadchodzi młodość, a starość zakrada się, nawet gdy wydaje ci się, że młodość wciąż trwa. Śmierć czai się tuż za rogiem, podczas gdy starość cię dogania.
– Śri Sathya Sai Baba, Prasanthi Nilayam
Krajowe Seminarium na temat Edukacji w Wartościach Ludzkich,      źródło: fragment dyskursu  Sathya Sai Speaks, tom 18, rozdz.13 (1.06.1985)

Podstawowa zasada ludzkiej natury

Tak jak promienie słońca pobierają parę wodną z morza, tworzą z niej chmury, a następnie wysyłają na ziemię w postaci deszczu, aby mogła spłynąć rzekami z powrotem do morza, tak zmysły człowieka kontaktują się ze światem i gromadzą doświadczenia. Z nich umysł wybiera te święte i podtrzymujące życie, przechowuje je i wykorzystuje jako Wartości oraz narzędzia dla indywidualnego i społecznego rozwoju. Są to: prawda, prawość, pokój, niekrzywdzenie i prema (miłość). Dla pierwszych czterech ostatnia wartość – prema – jest życiodajnym źródłem. Dzięki niej można je osiągnąć najszybciej.
Prema (miłość) jest podstawową zasadą ludzkiej natury. To krótkie słowo ma niezmierzoną moc. Zbyt często bywa ona mylona z uczuciem matki do dziecka, przywiązaniem między mężem a żoną, zależnością przyjaciela od przyjaciela czy relacją nauczyciela i ucznia. W każdym z tych przypadków można dostrzec ślad egoistycznej potrzeby. Miłość nieskażona egoizmem jest prawdziwą miłością. Jest wszechobejmująca, czysta, w pełni wolna. To ta miłość skłoniła Mirę[6] do odejścia z dworu królewskiego, Tukarama[7] do śpiewu, a Ćajtanję[8] do tańca. Miłość może wyłonić się z serca i rozbłysnąć zachwytem dopiero wtedy, gdy gniew (niczym groźny pies), duma (jak dzik) i poczucie ego (bawół)[9] zostaną unieszkodliwione i usunięte z serca. Dopóki te „zwierzęta” mieszkają w sercu, człowiek nie przestaje być jak zwierzę.
Będąc człowiekiem, do czego on dąży? Braku smutku, obecności anandy (błogości) oraz wolności podążania za własną wolą. Smutek i radość są jak noc i dzień – to nieuchronne etapy życia. Natomiast nieograniczona wolność własnej woli może przynieść katastrofę samemu sobie i innym. Człowiek musi uświadomić sobie, że jest Atmą; ta wiedza jest wszystkim, czego potrzeba do osiągnięcia anandy (błogości).
– Śri Sathya Sai Baba, Prasanthi Nilayam
Krajowe Seminarium na temat Edukacji w Wartościach Ludzkich,      źródło: fragment dyskursu  Sathya Sai Speaks, tom 18, rozdz.13 (1.06.1985)

Laboratorium ciała i matematyka ducha

Ludzkie ciało to niezwykle pracowite, doskonale zorganizowane „laboratorium chemiczne”. Każdy organ i każda kończyna są aktywowane przez rasę[10] (życiową esencję). Kiedy uderzasz w stół, stół oddaje uderzenie z równą siłą. Naucz się z tego, że każda akcja spotka się z reakcją. Nauczając matematyki, można wyjaśnić rolę plusa i minusa jako czynników, które nawet w życiu wpływają na los człowieka. W arytmetyce trzy odjąć jeden to dwa. Lecz w matematyce ducha: trzy odjąć jeden to jeden. Bóg odzwierciedlony w naturze przejawia się jako człowiek – Jego obraz. Mamy tutaj trzy byty, lecz gdy usunie się lustro, pozostają nie dwa, lecz tylko Jeden – Jedyny Bóg.
Przede wszystkim bądźcie zawsze świadomi dwóch znaczeń sanskryckiego słowa określającego człowieka – manawa:
1.  Ma oznacza „nie”, a nawa – „nowy”. Człowiek nie jest nowy. Przybywa on, niosąc ze sobą skudki niezliczonych poprzednich wcieleń
2.  Ma (niewiedza), na (bez), wa (działanie). Człowiek powinien działać z pełną dżnianą (mądrością), bez cienia niewiedzy.
Kształtujcie swoje życie zgodnie z tymi dwoma znaczeniami, a będziecie błogosławieni.
– Śri Sathya Sai Baba, Prasanthi Nilayam
Krajowe Seminarium na temat Edukacji w Wartościach Ludzkich,       źródło: fragment dyskursu  Sathya Sai Speaks, tom 18, rozdz.13 (1.06.1985)

Trzy aspekty adwajty (niedualizmu)

W stanie suszupti (głębokiego snu) nawet intelekt (buddhi) nie jest obecny, a mimo to doświadcza się błogości. Kto jest tym, który doświadcza tej błogości? To Atma (wewnętrzny duch). „Ja jestem Atmą, a Atma jest mną” – to prawda, którą każdy powinien rozpoznać. To Atma aktywuje intelekt, który umożliwia oczom postrzeganie przedmiotów. Atma jest prawdą i ty jesteś Atmą. Dopiero gdy doświadczy się tej prawdy, człowiek może urzeczywistnić transcendentalną jedność, która obejmuje wszystko. W tym celu należy zgłębić „Adwajta trajam” (trzy aspekty niedualizmu). Są to:
1. Bhawa-adwajta – to oznacza dociekanie, które prowadzi do rozpoznania wspólnej podstawy różnych przedmiotów – tak jak bawełna jest wspólną podstawą dla nici i tkaniny. Rozpoznanie Jednego, który leży u podstaw wielości, to właśnie bhawa-adwajta. Wiąże się to z uznaniem jednego wewnętrznego Ducha obecnego we wszystkich istotach.
2. Krija-adwajta – odnosi się do wykonywania wszelkich czynności z czystością umysłu, mowy i ciała, w duchu oddania Bogu.
3. Padartha-adwajta – polega na rozpoznaniu elementów wspólnych wszystkich przedmiotów i istot żywych. Pięć życiowych energii (pańća prany) oraz pięć podstawowych żywiołów (pańća bhuta – ziemia, woda, ogień, powietrze i eter) są obecne we wszystkich istotach.

Jedność w wielości i pięć typów człowieka

Zrozumienie tych trzech aspektów Jedni prowadzi do uświadomienia sobie podstawowej jedności kosmosu. Nie dostrzegając tej boskiej jedności, ludzie wikłają się w różnice i podziały. Istnieje tylko jedna Boskość obecna we wszystkim. Jaśnieje ona w każdym z was pełnym blaskiem. Jednak podobnie jak popiół, który ukrywa ogień w płonącym węglu, tak światło to jest przesłonięte przez niewiedzę człowieka o światle w nim samym Aby ujrzeć ogień w węglu, trzeba zdmuchnąć pokrywający go popiół. Podobnie światło Atmy w człowieku jest zasłonięte przez poczucie odrębności i wielości. Gdy dzięki sadhanie (praktyce duchowej) to poczucie wielości zanika, rozpoznana zostaje prawdziwa natura Jaźni.
Istnieje pięć typów istot ludzkich:
1.  Manawa-daiwatwam (człowiek boski);
2.  Manawa-manawatwam (człowiek ludzki);
3.  Manawa-danawatwam (człowiek demoniczny);
4.  Manawa-paszutwam (człowiek zwierzę);
5.  Manawa-heenatwam (człowiek upadły).
Typ „człowiek boski” to osoby świadome obecnej w nich boskości. Rozpoznają one, że Atma jest ich prawdziwą Jaźnią, a ciało uważają za instrument do urzeczywistnienia Boskości. Dążą do prowadzenia czystego i świętego życia, zawsze pielęgnują czyste myśli oraz angażują się w działania dobroczynne. Skupiają swój umysł na Boskości i wypełniają życie miłością do Boga.
– Śri Sathya Sai Baba, Instytut Sri Sathya Sai
źródło: fragment dyskursu z Sathya Sai Speaks, tom 20, rozdz. 16 (23.07.1987)

Słowo „manawa” ma dwa znaczenia

Typ „człowiek ludzki” to osoby, które wypełniają przypisane im obowiązki zgodnie z etapami życia – brahmacharja, grihasta, wanaprasta i sanjasa (uczeń, głowa rodziny, pustelnik i wyrzeczony) i prowadzą czyste i uświęcone życie. Takie osoby starają się przestrzegać podstawowych wartości ludzkich: prawdy, prawości, pokoju i miłości, żyjąc tym samym w zgodzie ze swoją prawdziwą ludzką naturą.
Jak już wspomniano, termin manawa (człowiek) ma dwa znaczenia. Pierwsze to ma (nie) i nawa (nowy) – czyli ten, który nie jest nowy. Oznacza to, że człowiek ma za sobą długą historię. Drugie znaczenie to ma–na–wa – ten, kto jest wolny od niewiedzy (ma – niewiedza, na – bez, wa – żyjący). Prawdziwe człowieczeństwo polega na odwróceniu się od czynienia zła i podążaniu właściwą ścieżką życia.
Typ „człowiek demoniczny” to ludzie, którzy podążają za złymi nawykami nie tylko w kwestiach jedzenia czy rozrywki, ale angażuje się w akty okrucieństwa i przemocy. Prowadzą życie pozbawione moralności i sprawiedliwości. Ten typ ludzi to skrajni egoiści, którzy nie myślą o pomaganiu komukolwiek. Ich cechą demoniczną jest egoizm połączony z okrucieństwem. Jeśli prawość jest znakiem prawdziwego człowieka, to nikczemność jest znakiem istoty demonicznej.
Typ „człowiek zwierzę” to osoba, która troszczy się jedynie o jedzenie, sen i zmysłowe przyjemności. Te zwierzęce cechy opisuje się w języku hindi jako khana, sona, mama (jedzenie, spanie i umieranie). Takie osoby nie mają w życiu wyższych celów, dlatego prowadzą zwierzęcą egzystencję.
Istnieje jednak coś jeszcze gorszego od tej zwierzęcej egzystencji. Jest nią życie człowieka upadłego, który posunie się nawet do zadawania sobie cierpienia, w celu wyrządzenia krzywdy innym. Będzie gotów stracić oboje oczu, żeby tylko drugi człowiek stracił jedno. Taki człowiek wyrządza krzywdę nawet tym, którzy wyświadczyli mu dobro. To najbardziej upadły typ człowieka.
Wielkość człowieka nie polega na odpłacaniu dobrem za dobro. Polega ona na czynieniu dobra temu, kto wyrządził nam krzywdę. Wystarczy, jeśli ludzie spróbują być przynajmniej prawdziwie ludzcy, jeśli nie potrafią wznieść się na poziom boski. Człowiek powinien dążyć do życia jako prawdziwa istota ludzka. W ten sposób może zmierzać do boskości. Niezależnie od tego jakie studia podejmujecie, jakie stopnie naukowe zdobywacie, nigdy nie zapominajcie, by żyć zgodnie z waszą prawdziwą ludzką naturą. Bez rozwijania prawdziwie ludzkich cech, cała nauka jest jak wycie szakali na cmentarzu. Uczenie się na pamięć wszelkiego rodzaju wiedzy bez podejmowania wysiłku, by choćby ułamek z niej wprowadzić w życie, jest jedynie obciążeniem pamięci.
– Śri Sathya Sai Baba, Instytut Sri Sathya Sai
źródło: fragment dyskursu z Sathya Sai Speaks, tom 20, rozdz. 16 (23.07.1987)

ABC życia: Zawsze bądź uważny

Życie jest wymagającym nauczycielem. Stąd potrzeba bycia zawsze uważnym we wszystkim, co się robi. To właśnie jest ABC życia: Always Be Careful (Zawsze bądź uważny). Należy zawsze pamiętać o najwyższej świętości ludzkiego życia. Człowiek może doświadczyć prawdziwej błogości tylko wtedy, gdy rozpozna prawdę, pokój i miłość, które emanują z pradżni (najwyższej mądrości) i będzie kształtował swoje życie w oparciu o tę wiedzę.
– Śri Sathya Sai Baba, Instytut Sri Sathya Sai
Krajowe sympozjum poświęcone ukierunkowaniu na Wartości,     źródło: fragment dyskursu z Sathya Sai Speaks, tom 20 rozdz. 20 (24.09.1987)

Zwierzęce pozostałości w człowieku

Dlaczego nawet po osiągnięciu ludzkiego poziomu, w człowieku przeważają cechy zwierzęce? Należy pamiętać, że ludzkie narodziny otrzymuje się dopiero po przejściu przez wiele wcieleń w różnych formach życia. Z tego właśnie powodu cechy zwierzęce pojawiają się u ludzi. Można spotkać osobę prowadzącą niestabilne życie, której umysł nieustannie się waha. Może ona włożyć wiele wysiłku, aby osiągnąć stabilność, lecz jej zmienność i chwiejność wciąż się nasila. Gdy zapytasz o przyczynę tego, odpowiedź znajdziesz w Wedach. Tak, człowiek ten był w poprzednim wcieleniu małpą i zachował niektóre małpie cechy, takie jak niestałość oraz skłonność do przeskakiwania z jednej rzeczy na drugą.
Podobnie, gdy u niektórych osób odnajdujemy cechy takie jak kłamstwo, złodziejstwo, tchórzostwo czy głupota, należy je postrzegać jako pozostałości po poprzednich zwierzęcych wcieleniach. Sposobem na pozbycie się takich skłonności jest ofiarowanie wszystkich swoich działań Bogu. Skłonność do kradzieży występuje u wielu osób. Kradzież jest naturalną cechą kota. Niestabilność umysłu to charakterystyczna cecha małpy. Głupota jest cechą owcy, a upór to cecha bawołu. Te skłonności z poprzednich form istnienia ujawniają się później w ludzkim zachowaniu.
– Śri Sathya Sai Baba, Audytorium Poornachandra
źródło: fragment dyskursu z Sathya Sai Speaks, tom 22 rozdział 32 (6.10.1989)

„Bądź człowiekiem” (Be HUMAN)

Słowo „human” (człowiek) jest pełne głębokiego znaczenia:
·      H oznacza high human values – wysokie ludzkie wartości,
·  U oznacza understanding of human sanctity –zrozumienie świętości człowieka,
·      M oznacza mindful of one's duty – świadomość swoich obowiązków,
·      A oznacza anandham – błogość,
·      N oznacza name of God – imię Boga.
Powinniście więc przez całą tę cenną noc nieustannie powtarzać imię Boga.
– Śri Sathya Sai Baba, Audytorium Poornachandra
źródło: fragment dyskursu z Sathya Sai Speaks, tom 27 rozdz. 8 (Śiwaratri – 10.3.1994)

Ciało, umysł i duch

Człowiek jest połączeniem ciała, umysłu i ducha. Zmysły percepcji i działania, które stanowią elementy ciała, zajęte są kontaktowaniem się ze światem zewnętrznym. Umysł – świadomość na różnych poziomach, zdolność rozumowania oraz ego – bada, doświadcza i ocenia. To on, po dokonaniu rozróżnienia decyduje, które słowo lub czyn będą korzystne, pomyślne, owocne i właściwe. Próbuje oddzielić dobro od zła, punja (czyn prawy) od papa (czyn grzeszny), prawdę od fałszu, to, co trwałe, od tego, co przemijające.
Duch, czyli Jaźń lub Atma, jest nieporuszony, niezmienny i stanowi fundament wszystkiego. Jego cechą jest sat (istnienie), lecz jest on zawsze świadomy – ćit (świadomość). A kiedy świadomość jest czysta i niezmienna, stan ten staje się nieskażoną szczęśliwością, zachwytem, czyli anandą (boską błogością).
– Śri Sathya Sai Baba, Prashanthi Nilayam
źródło: fragment dyskursu do nauczycieli Bal Vikas z Sathya Sai Speaks, tom 17 rozdz. 31 (31.12.1984)

Cel i najwyższe osiągnięcie życia

Jaki jest cel życia człowieka? Co powinno być jego najwyższym osiągnięciem? Tennyson[11] wychwalał „szacunek do samego siebie, samopoznanie i samokontrolę” (j. ang.: Self-reverence, Self-knowledge, Self-control) twierdząc, że prowadzą one człowieka do ostatecznego celu życia.
– Śri Sathya Sai Baba, Prashanthi Nilayam
źródło: fragment dyskursu do nauczycieli Bal Vikas z Sathya Sai Speaks, tom 17 rozdz. 31 (31.12.1984)

Celem życia jest doświadczanie jedności w różnorodności

Jaki jest cel życia? Nie jest nim jedzenie ani spanie. Jest nim prowadzenie idealnego życia. Każdy człowiek musi zrealizować w życiu cele, które są zgodne z naturą ludzką. Musicie uświadomić sobie, że Pan jest wewnętrznym mieszkańcem wszystkich istot i doświadczać jedności w różnorodności. Całe stworzenie jest obecne w ludzkim ciele. To jest tajemnica stworzenia.
Ludzkie ciało to cudowne dzieło. Każdy organ w ciele spełnia swoją specyficzną funkcję i nic, poza tym. Tylko Boskość może stworzyć tak niezwykły organizm. Atma jest Mistrzem wewnątrz ciała. Nigdy nie zdradzajcie Mistrza. Bądźcie wdzięczni Bogu, że obdarował was tak cudownym ciałem. (…)
Czy Boskość obdarzyła was tymi ludzkimi narodzinami po to, by wikłać się w niekończącą się pracę, jedzenie i spanie lub oddawanie się plotkom?. Dar inteligencji jest wykorzystywany do wielu błahych celów, ale nie do zrozumienia celu życia.
Dzisiejsze społeczeństwo pełne jest niezgody i chaosu. Postęp cywilizacji podważył moralność i przyzwoitość we wszystkich sferach życia. Ludzie zaślepieni dobrami materialnymi, stracili wszelkie zainteresowanie wartościami moralnymi. Wszędzie króluje egoizm. Nawet w sferze duchowej ludzie wydają się bardziej zainteresowani sobą niż pomyślnością społeczeństwa i promowaniem dobra publicznego.
Każda istota ludzka musi zrealizować w życiu pewne cele, które są zgodne z ludzką naturą. (…)
Od starożytnych czasów Indie pełniły rolę duchowego nauczyciela ludzkości. Przekazały światu wspaniałe, uniwersalne przesłanie: „Niech wszystkie istoty we wszystkich światach będą szczęśliwe”.
– Śri Sathya Sai Baba, Audytorium Poornachandra
źródło: fragment dyskursu w dniu Ugadi (Nowy Rok) z Sathya Sai Speaks, tom 28 rozdz. 7 (1.04.1995)
Ciało zostało wam podarowane po to, by podążać drogą dharmy. Waszą dharmą jest poznanie własnej Jaźni (Atmy). Postrzegajcie każdego jako istotę boską, a cały świat jako dom Boga. Ofiarujcie wszystkie swoje działania Bogu. Niech każde słowo, które wypowiadacie, będzie mantrą, a każdy wasz krok – pradaksziną (okrążaniem z czcią Boga).
– Śri Sathya Sai Baba, Sai Kulwant Hall
źródło: fragment dyskursu z Sathya Sai Speaks, tom 31 rozdz. 33 (28.09.1998)
–tłum. E.GG.
 
[1] Dharma – wywodzi się z sanskryckiego rdzenia dhṛ, co oznacza „podtrzymywać” lub „nosić”. Dharma to zatem to, co podtrzymuje świat, społeczeństwo i jednostkę w harmonii. Gdyby dharma przestała działać, we wszechświecie zapanowałby chaos (tak jak w fizyce, gdyby nagle przestały działać prawa grawitacji). Dharma to po prostu prawość. To moralny kompas, który mówi nam, co jest dobre, a co złe w danej sytuacji. Nie jest to jednak sztywny kodeks prawny, lecz raczej życie w zgodzie z sumieniem i prawdą.
[2] Kundalini (z sanskrytu: „ułożona splotem” lub „zwinięta”) to w tradycji jogi i tantry określenie na uśpioną energię duchową, którą posiada każda ludzka istota.
[3] Sahasrara, znana również jako Czakra Korony, to siódmy i najwyższy główny ośrodek energetyczny w ciele człowieka. W systemie jogi, o którym wspomina Sai Baba, jest ona celem ostatecznym wędrówki energii Kundalini. Słowo Sahasrara oznacza w sanskrycie „tysiąckrotna” lub „tysiącpłatkowa”. Symbolizuje ją lotos o tysiącu płatkach, co obrazuje nieskończoność, pełnię i nieograniczone możliwości ludzkiej świadomości. Jej kolorem jest zazwyczaj fioletowy lub czyste, białe światło. Znajduje się na samym czubku głowy (ciemieniu) lub tuż nad nim. Fizycznie wiąże się ją z pracą szyszynki oraz korą mózgową, która odpowiada za najbardziej zaawansowane funkcje poznawcze. Sahasrara nie jest przypisana do żadnego konkretnego żywiołu (jak ziemia czy woda). Jest bramą do czystej świadomości – stanu, w którym zanika poczucie oddzielenia od reszty świata, oświecenia (samadhi) – doświadczenia jedności z Bogiem lub Wszechświatem, wyższej mądrości – przekroczenia ograniczeń intelektu (buddhi) na rzecz bezpośredniego wglądu w naturę rzeczywistości.
[4] Sublimacja to uszlachetnienie poprzez zmianę stanu. Dzięki kundalini i Sahasrarze „grube” (gross) impulsy stają się „subtelne” (subtle). To właśnie jest sublimacja – energia życiowa nie znika, ona po prostu przestaje „pchać” w stronę instynktów zwierzęcych, a zaczyna „dążyć” w stronę boskości.
[5] Śankara (najczęściej znany jako Adi Śankara lub Śankaraćarja) to jedna z najważniejszych postaci w historii duchowości Indii. Żył prawdopodobnie w VIII wieku n.e. i jest uznawany za głównego przedstawiciela filozofii Adwajta Wedanty (niedualizmu).
[6] Mira (znana szerzej jako Mirabai) to jedna z najbardziej uwielbianych świętych kobiet w historii Indii, żyjąca w XVI wieku. Jest symbolem całkowitego, bezgranicznego oddania Bogu. Urodziła się jako księżniczka w Radżastanie. Od dziecka była zafascynowana Kryszną, którego uważała za swojego jedynego i prawdziwego męża. Mimo że została wydana za mąż za ziemskiego księcia, jej serce nigdy nie należało do świata dworskich etykiet. Mira nie zostawiła po sobie traktatów filozoficznych, lecz setki przepięknych pieśni oddania, zwanych bhajanami. Do dziś są one śpiewane w całych Indiach. Jej poezja jest prosta, pełna pasji i głębokiej tęsknoty za zjednoczeniem z Boskością.
[7] Tukaram – XVII-wieczny indyjski poeta-święty i muzyk.
[8] Ćajtanja Mahaprabhu (1486–1534) – indyjski mistyk. Choć był mężczyzną, jego postać jest nierozerwalnie związana z tańcem: wprowadził on sankirtan, czyli ekstatyczny taniec połączony ze śpiewem na ulicach, wierząc, że poprzez taką ekspresję można osiągnąć bezpośrednią jedność z Bogiem (Kryszną). Jego pełen emocji styl poruszania się wywarł ogromny wpływ na indyjską tradycję muzyczną i choreograficzną.
[9] Trzy zwierzęta w sercu: przypisanie zwierząt do wad – gniew (groźny pies) – agresywny stróż ego, duma (dzik) – szarżująca i niszcząca wszystko na drodze, ego (bawół) – symbol ociężałości i uporu.
[10] Rasa: W sanskrycie to słowo wieloznaczne. Oznacza sok, esencję, smak, ale w kontekście biologii indyjskiej odnosi się do płynów ustrojowych, które niosą energię życiową do każdej komórki.
[11] Alfred Tennyson (1809–1892) to jeden z najważniejszych i najbardziej cenionych poetów brytyjskich, prawdziwa ikona epoki wiktoriańskiej. Przez ponad 40 lat pełnił prestiżową funkcję nadwornego poety królowej Wiktorii (Poet Laureate). Żył w czasach, gdy teoria ewolucji Darwina wstrząsnęła światem. Tennyson w swojej twórczości zmagał się z konfliktem między tradycyjną religią a nowymi odkryciami naukowymi, szukając głębszego, duchowego sensu życia. Cytat, który przytoczył Sai Baba, pochodzi z poematu Oenone. Tennyson wierzył, że prawdziwa godność człowieka nie bierze się z urodzenia czy bogactwa, ale z wewnętrznej dyscypliny i etyki. Tennyson, podobnie jak indyjscy mędrcy, uważał, że człowiek musi pokonać swoje niższe instynkty, by stać się „panem samego siebie”. Fraza o szacunku, wiedzy i kontroli nad sobą to w istocie zachodni opis tego, co na Wschodzie nazywa się ścieżką dharmy.